Make a lecture like this from your own PDF
Drop a PDF, slides or notes here. You'll sign up, then yours starts.
0:00 / 4:05
Türkiye II. Dünya Savaşı boyunca resmen tarafsız olsa da Fethiye ve Batı Likya kıyıları savaştan doğrudan etkilendi. Rodos ve Meis’in bölgeye yakınlığı, İtalyan, İngiliz, Fransız ve Alman uçaklarının Türk kıyılarına yaklaşmasına neden oldu. Sınırlı hava savunma kapasitesi ve zorunlu inişe elverişli düz alanlar, bölgede tekrarlanan olayların temel koşullarını oluşturdu.
1941’de çeşitli yabancı uçaklar Fethiye çevresine zorunlu iniş yaptı veya düştü. İtalyan ve Alman mürettebatlar Ankara’ya, bazı diğer mürettebatlar ise Türk makamlarına teslim edilerek enterne edildi. Uçakların durumuna göre kullanılabilir parçalar korunup başka merkezlere gönderildi; yanmış veya ağır hasarlı gövdeler ise olay yerinde bırakıldı.
Bu olaylar, tarafsızlığın yalnızca diplomatik bir tutum olmadığını gösterdi. Türkiye, yabancı askerî personeli denetim altına alırken uçak ve teknik malzemeler hakkında da idarî kararlar aldı. 1943 ve 1944’te benzer kazalar sürmüş, pilotlar Türk makamlarına teslim edilmiştir.
Uygulamaların hukukî dayanağı 1907 Lahey Sözleşmesi’nin ilgili maddeleriydi; merkezî yönetmelik ise 12 Ağustos 1944’te yayımlandı. Böylece Fethiye, savaş boyunca tarafsızlığın sınır bölgelerinde sürekli askerî ve idarî teyakkuz gerektirdiğini gösteren önemli bir merkez olarak öne çıktı.
0:00Türkiye, II. Dünya Savaşı boyunca resmen tarafsızdı; ancak Fethiye ve Batı Likya kıyıları savaşın coğrafi etkilerinden uzak değildi. Rodos, Fethiye Körfezi’ne yaklaşık 80 kilometre; Meis ise Kaş’a yaklaşık 2 kilometre uzaklıktaydı. Bu nedenle İtalyan, İngiliz, Fransız ve Alman hava hareketleri Türk kıyılarına çok yaklaşıyordu. İnceleyeceğimiz olaylar, tarafsızlığın yalnızca diplomatik bir tutum değil, sınırda sürekli idarî ve askerî dikkat gerektiren bir durum olduğunu gösterir. Bölgenin hassasiyetini artıran iki unsur vardı. Birincisi, Rodos ve Meis’teki askerî faaliyetlerdi. İkincisi, Türkiye’nin hava savunma ve havacılık kapasitesinin sınırlı olmasıydı. 1940’ta 487 uçak ve 719 personel bulunmasına rağmen yakıt ve yağ üretimi yoktu. Ayrıca Kestep çevresindeki Eşen hattı ile Özcan Ovası gibi geniş ve düz alanlar, zorunlu inişler için elverişliydi. Böylece coğrafya, savunma eksikliğiyle birleşerek tekrar eden olaylara zemin hazırladı.
1:061941’in ilk dikkat çekici olayları 12 ve 14 Şubat’ta yaşandı. 12 Şubat’ta bir İtalyan bombardıman uçağı zorunlu iniş yaptı. Yedi kişilik mürettebat önce Konya’ya, ardından Ankara’ya sevk edilerek enterne edildi. İki gün sonra bir İngiliz Vickers Wellington iniş sırasında yandı. Kullanılabilir parçalar korundu, ancak gövde olay yerinde bırakıldı. Bu iki örnek, hem personelin güvenlik altına alınmasını hem de uçağın durumuna göre farklı bir teknik işlem uygulanmasını gösterir. 25 Mayıs 1941’de saat 13.30’da İtalyan Savoia-Marchetti SM-84, Özcan Ovası’na sağlam biçimde indi. Uçak Türk pilotları tarafından Kayseri Tayyare Fabrikası’na gönderildi; beş kişilik mürettebat ise Ankara’ya sevk edildi. Aynı gün yaklaşık saat 14.00’te bir Alman deniz uçağı da bölgeye geldi. Karagedik’ten ateş açılması üzerine uçak ayrıldı. SM-84 olayı, hem uçağın kullanılabilir kabul edilmesini hem de mürettebatın merkezî biçimde enterne edilmesini açıkça belgelemektedir.
2:17Haziran ayında iki Fransız uçağı benzer bir idarî model ortaya koydu. 15 Haziran’da Dewoitine 520, 29 Haziran’da ise Martin Maryland motor arızası veya kaza nedeniyle bölgeye indi. Her iki olayda personel enterne edildi. Uçakların kullanılabilir parçaları İzmir’e gönderildi; yanmış ya da ağır hasarlı gövdeler ise olay yerinde bırakıldı. Bu uygulama, Türkiye’nin bir yandan yabancı askerî personeli kontrol altında tuttuğunu, diğer yandan teknik malzemeyi değerlendirdiğini gösterir. 1941 dizisinin son olayı 7 Ağustos’ta gerçekleşti. Saat 15.00’te bir Ju 88A-5, Adaköyü civarında, Eşen Çayı’nın denize döküldüğü yerin yaklaşık 10 metre açığına indi. Dört kişilik mürettebat uçaktan ayrıldı, karadan Kalkan’a gitti ve Türk makamlarına teslim oldu. Bu olay, zorunlu iniş sonrasında sürecin yalnızca uçağın bulunduğu noktada değil, mürettebatın güvenli biçimde yerel makamlara ulaştırılması üzerinden de yürüdüğünü gösterir.
3:23Fethiye’deki olaylar 1941’den sonra da sürdü. 1943’te Kestep çevresinde bir uçak kazası yaşandı; 29 Aralık 1944’te Meis–Fethiye hattından gelen Amerikan uçağı Kumluova koyu ve Özlen çevresine düştü. Pilot Nwbrekle paraşütle kurtularak Türk makamlarına teslim edildi. Uygulamanın hukukî dayanağı 1907 Lahey Sözleşmesi’nin özellikle 5, 10, 11 ve 12. maddeleriydi; ancak merkezî yönetmelik 12 Ağustos 1944’te yayımlandı. Böylece Fethiye, tarafsızlığın pratikte sürekli teyakkuz gerektirdiğini gösteren kritik bir bölge olarak kaldı.