Şiir Çevirisi Eleştirisi — Okumuş Gibi Çalışma Sayfası

Kaynak: Banu Tellioğlu (2018), “Şiir Çevirisi Eleştirisinde Çevrilebilirlik/Çevrilemezlik İkiliğini Aşmak”, s. 192–213. Bu çalışma sayfası, sohbetteki dosyada okunabilen bölümlere dayanır. Dosyada makalenin bazı ara bölümleri görünmediğinden, aşağıdaki özet özellikle girişteki tartışma ve Walt Whitman–Can Yücel örneğinin erişilebilen kısmını kapsar.

Şiir çevirisini “ya bütünüyle çevrilebilir ya da hiç çevrilemez” diye iki kutba ayırmak, çeviriyi değerlendirmek için yetersizdir. Bu ikilik, çevirinin kaynak metinle tam eşdeğer olması gerektiğini varsayar; tam eşdeğerlik mümkün görünmeyince de çeviriyi başarısız ilan eder. Tellioğlu, bu çıkmazı aşmak için çeviriyi amacı, hedef okuru ve hedef kültürdeki işlevi üzerinden değerlendirmeyi; özellikle Skopos Kuramı ile çeviri eleştirisinin yöntemini yeniden düşünmeyi önerir.

Şiirin çevrilemez olduğunu savunan görüşler, kaynak ve erek dillerin, kültürlerin ve edebiyat geleneklerinin farklılığına dayanır. Şiirin anlamının, özünün ya da sanatsal etkisinin başka dile tam aktarılamayacağı düşünülür. Makalenin dikkat çektiği paradoks şudur: Çeviriyi gerekli kılan dil ve kültür farklılıkları, aynı zamanda çevirinin imkânsızlığının gerekçesi olarak sunulur.

Şiirin yalnızca sözlük anlamlarından oluşmadığı; ses, söyleyiş, imge, biçim ve şairin kişisel sesinin de şiirsel etkiyi kurduğu vurgulanır. Başka dile geçerken sözcükler ve ses düzeni değiştiği için, özgün şiirdeki etkinin aynı biçimde korunamayacağı ileri sürülür.

İoanna Kuçuradi’ye göre şiir çevirisinin zorluğu, yalnızca sözcükleri karşılıklarıyla değiştirmek değildir. Çevirmen, kaynak dilde kurulmuş imgeyi hedef dilin sözcük ve olanaklarıyla yeniden kurmalıdır. Bu, hedef dilde yeni bir ilişki ve yeni bir şiirsel kuruluş yaratmayı gerektirir.

İlhan Berk, anlamın tek başına şiiri taşımaya yetmediğini; asıl güçlüğün şiirin anlatış biçiminde ve söyleyişinde bulunduğunu savunur. Şiirin sesi şairin yaşamı ve kişiliğiyle bağlantılı, biricik bir yaratım biçimidir. Bu görüşte çevrilemeyen şey, yalnızca anlam değil, şairin özgün söyleyişi ve şiirdeki “ben”dir.

Önemli nüans: Makale bu görüşleri şiir çevirisinin değersiz olduğunu kanıtlayan son sözler gibi sunmuyor; bunların çeviri eleştirisini kaynak metne mutlak sadakat/eşdeğerlik ölçütüne kilitleyen ikiliğin parçaları olduğunu tartışıyor.

Çalışma önce dilbilim paradigmasında öne çıkan çevrilebilirlik fikrinden çevrilemezlik iddiasına nasıl geçildiğini ele alır. Ardından Jacques Derrida’nın yapısökümcü yaklaşımının bu karşıtlığı nasıl sorguladığını inceler. Son olarak kültür paradigması içindeki Skopos Kuramı üzerinden, şiir çevirisinin nasıl değerlendirilebileceğini örnekler.

Skopos “amaç” demektir. Bu yaklaşımda çeviriyi değerlendirirken yalnızca “Kaynak metnin her özelliği aynen korundu mu?” diye sorulmaz. Çevirinin hangi amaçla üretildiği, hedef okur ve kültür içinde ne iş gördüğü, tercihlerin bu işleve uygun olup olmadığı da dikkate alınır. Böylece çeviri, özgün metnin eksik bir kopyası olarak değil, hedef koşullarda işlev gören bir metin olarak incelenebilir.

Makale, Walt Whitman’ın “O Captain! My Captain!” şiirini ve V. Can Yücel’in “Oy Reis Koca Reis” çevirisini, Hans J. Vermeer ve Margaret Ammann’ın çeviri eleştirisi modelinin temel ilkeleri doğrultusunda ele alır. Amaç, çeviriyi “çevrilebilir mi/çevrilemez mi?” diye damgalamak yerine, çeviri tercihlerini işlev ve hedef kültür bağlamında tartışmaktır.

Tellioğlu’nun temel katkısı, şiir çevirisinin niteliğini mutlak eşdeğerlik üzerinden ölçen çevrilebilirlik/çevrilemezlik ikiliğini sorgulamasıdır. Şiirde ses ve söyleyiş gibi özelliklerin aktarımında kayıplar veya değişimler olabilir; ancak bundan çevirinin tümüyle imkânsız olduğu sonucu çıkmaz. Skopos odaklı eleştiri, çeviriyi amacı, hedef okuru, kültürel bağlamı ve aldığı kararların işlevi bakımından değerlendirerek daha açıklayıcı bir yol sunar.

Tek cümlelik özet: Şiir çevirisini “tam çevrildi/hiç çevrilemedi” ikiliğine hapsetme; çevirmenin hedef dilde yeniden kurduğu şiirsel tercihleri, çevirinin amacı ve işlevi üzerinden değerlendir.

Kaynak sınırı: Dosyada görünen kısımlar makalenin girişini, bazı kuramsal tartışmaları ve örnek şiire ilişkin belirli çözümlemeleri içeriyor; makalenin tüm ara sayfaları/analiz adımları bu dosya görünümünde okunabilir durumda değil. Bu nedenle çalışma sayfası, görünmeyen bölümlerin ayrıntılarını uydurmadan, erişilebilen içeriği açıklamalı biçimde bir araya getirir.

Kaynak: Banu Tellioğlu (2018), “Şiir Çevirisi Eleştirisinde Çevrilebilirlik/Çevrilemezlik İkiliğini Aşmak”.

Makale, şiirin başka bir dile çevrilip çevrilemeyeceğine ilişkin iki karşıt görüşü tartışıyor:

Tellioğlu’nun temel amacı bu iki kutuptan birini seçmek değil; bu ikiliğin çeviri eleştirisini nasıl sınırladığını göstermek ve Skopos Kuramı ışığında başka bir değerlendirme yolu aramak.

Ana fikir tek cümlede: Şiir çevirisini “bütünüyle çevrildi mi, çevrilemedi mi?” diye değerlendirmek yerine, çevirmenin hedef dilde neyi nasıl yeniden kurduğunu ve çevirinin hangi amaca hizmet ettiğini incelemek gerekir.

Şiirde sözcüklerin anlamları kadar sesleri ve yan yana geliş biçimleri de önemlidir. Sözcükler başka dile geçtiğinde ses düzeni değişebilir; bu nedenle şiire özgü tınının kaybolacağı düşünülür.

İoanna Kuçuradi’ye göre çevirmen, kaynak dilde kurulmuş bir imgeyi hedef dilin sözcükleri ve olanaklarıyla yeniden kurmalıdır. Bu, sözcükleri tek tek karşılıklarıyla değiştirmek değildir; hedef dil ile imge arasında yeni bir ilişki kurmaktır. Şiir çevirisinin zorluğu da bu yeniden kurma işinden doğar.

İlhan Berk, şiirde anlamın tek başına yeterli olmadığını; asıl güçlüğün şiirin anlatım biçiminde ve deyişinde yattığını savunur. Şiirin söyleyişini şairin özgün yaratım biçimi ve kişisel “ben”iyle ilişkilendirir. Bu bakışa göre, çeviride yalnızca “ne söylendiği” değil, “nasıl söylendiği” de önem taşır.

Metinde aktarılan geleneksel yaklaşım, özgün eseri yaratıcı ve yazarın niyetinin yansıması olarak yüceltirken çeviriyi özgünden farklılaştığı için daha az değerli görebilir. Tellioğlu bu yaklaşımın çeviri metninin kendi bağlamındaki işlevini görmeyi zorlaştırabileceğini tartışır.

Makalenin özetinde Jacques Derrida’nın yapısökümcü yaklaşımının çevrilebilirlik/çevrilemezlik ikiliğini nasıl sorguladığı ele alınıyor. Ancak dosyada bu çözümlemenin ayrıntıları görünmediği için Derrida’nın argümanına ilişkin daha özel sonuçlar çıkarmak doğru olmaz.

Skopos, “amaç” demektir. Bu yaklaşımda çeviri, yalnızca kaynak metinle birebir aynı olup olmadığına göre değerlendirilmez. Çevirinin amacı, hedef okuru, kültürel bağlamı ve çeviri metninin bu bağlamda üstlendiği işlev de göz önüne alınır. Makalenin örnek çözümlemesi, Vermeer ve Ammann’ın çeviri eleştirisi modelinin temel yönergelerinden yararlanmayı amaçlar.

Eleştiri sorusundaki değişim:

“O Captain! My Captain!” şiirinde deniz ve deniz yolculuğu imgeleri aracılığıyla büyük bir devlet adamının trajik hikâyesinin anlatıldığı belirtiliyor. Bu nedenle şiir, Batı edebiyatında sık görülen alegorik anlatımla ilişkilendiriliyor. Denizcilik sözcükleri şiirin temel imge alanını oluşturuyor.

Şiirde ağıta özgü söylem dikkat çekiyor. Birinci kıtadan sonra söylemin değişmesi, zafer coşkusuyla kazanılan zaferin kahramanının ölümünden duyulan acıyı karşı karşıya getiriyor. Bu keskin duygu değişimi, şiirde tragedya geleneğinin izleri olduğu yorumunu destekliyor.

Şiir geleneksel tema ve biçim özellikleri taşısa da dili sadedir. Denizcilik sözcükleri, sıradan okurun da anlayabileceği türdendir. Makalenin görünen değerlendirmesine göre şiir, gelenekten yararlanırken sade dili sayesinde modern niteliğini korur.

Erişilebilen alıntıda seferden dönüş, fırtınaların aşılması, limandaki kutlama ve ardından reis’in güvertede hareketsiz olduğunun fark edilmesi anlatılır. Böylece şiirdeki sevinç havası ölüm ve yasa dönüşür.

Bu alıntıdan güvenle söylenebilecekler:

Dikkat: Çevirinin tamamı ve makalenin bu çeviriye yönelik tüm değerlendirme adımları dosyada görünmüyor. Bu nedenle çevirinin bütünü hakkında kesin bir başarı/başarısızlık hükmü verilemez.

Bir şiir çevirisini değerlendirirken şu planı kullan:

Cevap kalıbı: “Bu tercih, kaynak metindeki ___ özelliğini hedef dilde ___ biçiminde yeniden kuruyor. Bu değişim ___ etkisini koruyor/değiştiriyor; bu yüzden değerlendirmede çevirinin amacı ve hedef okur dikkate alınmalı.”

Banu Tellioğlu, şiir çevirisini çevrilebilirlik ve çevrilemezlik şeklindeki kesin bir karşıtlığa hapsetmenin çeviri eleştirisini sınırladığını savunur. Şiirin sesi ve söyleyişi çeviride değişebilir; ancak bu, çevirinin tümüyle imkânsız olduğu anlamına gelmez. Kuçuradi imgenin hedef dilde yeniden kurulmasını, Berk ise şiirin anlamla birlikte söyleyiş ve sese dayandığını vurgular. Skopos yaklaşımı, çeviriyi amacı, hedef okuru ve işleviyle birlikte değerlendirmeye yöneltir. Whitman’ın şiirinde deniz yolculuğu alegorisi, ağıt, zafer ile ölüm arasındaki karşıtlık ve sade dil öne çıkar.

1